Znana nam wszystkim Maria Konopnicka obchodzi w tym roku 180. rocznicę urodzin. Nie wszyscy wiedzą, że napisała kilka utworów, w których krytykuje klerykalizm i oskarża hierarchów Kościoła katolickiego o zbrodnie.
Świętego Cyryla z Aleksandrii, żyjącego na przełomie IV i V wieku, obarcza winą za okrutny mord na pogańskiej filozofce i matematyczce Hypatii. Widzi w nim głównego architekta szerzenia nienawiści wobec pogan i Żydów.
Cyryl organizował burzenie synagog i z jego rozkazu chrześcijańskie bojówki, tzw. parabolanie, dokonały w Aleksandrii pogromu Żydów.
W hołdzie zamordowanej Hypatii napisała Konopnicka dramat, który zatytułowała jej imieniem. Także Vesaliusowi, zajmującemu się naukowo medycyną w XVI wieku poświęciła jeden utwór. Zarzuca w nim Kościołowi, że „ciemnota i fanatyzm” Inkwizycji, za rządów papieża Bonifacego VIII, doprowadziły do skazania tego wybitnego badacza anatomii człowieka na ciężką pokutę w Ziemi Świętej, skąd już nie powrócił.
W usta Vesaliusa wkłada pisarka słowa o wartościach, za jakie pozytywiści gotowi byli oddać życie.
(…) kto raz okiem ducha
Dojrzy cudowną budowę wszechświata,
Kto raz się dotknie zasłony przyrody
I w majestacie myśli się zasłucha,
Ten poprzez tłumów groźby i przekleństwa,
Przez piekło ognia, przez ocean wody
Z wzniesionym czołem pójdzie — i dosięże
Tajemnic bytu, choćby je miał ziemi
Rozświecić stosem własnego męczeństwa (…)
Vesalius skazany na śmierć, dzięki znajomościom na dworze króla Hiszpanii, uzyskał łaskę zamiany tego wyroku na pokutę. Zdaniem Konopnickiej nie ugiąłby się nawet przed śmiercią, gdyż zaświadczyłaby ona ludzkości, że „wzlatał do słońca”.
Sekcje zwłok, które miały służyć Vesaliusowi w doskonaleniu medycyny, były przez Kościół surowo zakazane, bo jak mówi jeden z bohaterów dramatu:
„Podglądać rzeczy, które grób zakrywa,
To zbrodnia ciężka, sprośna, niegodziwa!”
Rok 2022 został uchwałą sejmu rokiem Marii Konopnickiej, autorki słynnej „Roty”, obrończyni dzieci z Wrześni i literackiej rzeczniczki ludzi ubogich. W swojej twórczości nie tylko walczyła z zaborcami i krytykowała fałszywe miłosierdzie bogatych, ale również potępiała klerykalizm i protestowała przeciwko nastrojom antysemickim w Królestwie Polskim.
Głównym bohaterem nowelki „Mendel gdański” jest 67-letni Żyd, introligator wychowujący samotnie wnuka. Mieszka w skromnym domu w jednej z dzielnic Warszawy, gdzie dochodzi do przemocy wobec ludności żydowskiej. Dziwi go agresja wobec uczciwie pracujących Żydów. Sąsiedzi radzili mu, by ustawił w oknie krzyż lub obrazek święty, dzięki czemu napastnicy ominęliby jego mieszkanie, lecz Mendel nie chciał się wstydzić, że jest Żydem. Następnego dnia katolicka banda zaatakowała warsztaty i sklepy prowadzone przez Żydów. Introligator nie uciekał. Stał wraz z wnuczkiem w oknie i czekał. Kamień rzucony w ich stronę ugodził Jakuba, a samego Mendla i jego warsztat uratował student — co było dowodem, iż nie wszyscy katolicy nienawidzili wtedy Żydów.
Po całym incydencie Mendel załamał się i nie był już tym samym człowiekiem. Utracił miłość i zaufanie do miasta, dla którego pracował tyle lat. Utracił godność, która pozwalała mu czuć się człowiekiem. Mówi załamany:
„U mnie umarło to, z czym ja się urodził, z czym ja sześćdziesiąt lat żył, z czym ja umierać myślał… Nu, u mnie umarło serce do tego miasta!”
W noweli tej autorka ubolewa nad nietolerancją Polaków-katolików. Płacze nad Kościołem bez Ewangelii i niejednokrotnie wyciska łzy wrażliwemu czytelnikowi.
Warto sięgnąć po te mniej znane utwory Konopnickiej. Są one wciąż aktualne. Ta pozytywistyczna pisarka postrzegała Kościół podobnie jak postrzega go wielu młodych ludzi w dzisiejszej Polsce. „Chrystusową naukę odróżniam od kultów, jakie z niej powstały” – napisała w 1902 roku. Człowiek był dla niej obrazem Boga, szczególnie ten, który niewinnie cierpiał. I zamach na człowieka opisuje jako największe bluźnierstwo, które odczłowiecza przede wszystkim bluźniercę.